Integracja sensoryczna

Integracja sensoryczna to umiejętność naszego mózgu, która pozwala odczuwać,  porządkować,  składać w spójną całość i rozumieć w relacji do siebie bodźce – wzrokowe, słuchowe, dotykowe, pochodzące z ruchu i grawitacji czy wreszcie węchowe i smakowe. Mózg nabywa i rozwija tą umiejętność przez całe życie, choć najbardziej intensywnie w pierwszych kilku latach życia dziecka. Dzięki tej umiejętności organizowania i rozpoznawania docierających do nas informacji sensorycznych, dziecko rozwija coraz bardziej dostosowane do wymagań otoczenia mechanizmy uczenia się i zachowania. Ten proces organizacji informacji sensorycznych jest fundamentem takich umiejętności jak te związane z ruchem, mową, emocjami, uwagą, relacjami społecznymi i percepcją.

Dziecko od urodzenia uczy się zauważać docierające do niego wrażenia sensoryczne wszystkimi zmysłami: wzrokiem, słuchem, dotykiem, węchem, smakiem, a nawet specjalnym zmysłem rejestrującym ruchy i grawitację /błędnik- narząd przedsionkowy/. Ta nauka polega na coraz sprawniejszej umiejętności rozpoznawania i nadawania znaczenia temu co widzimy słyszymy czy czujemy. Im lepiej, sprawniej mózg potrafi to robić tym szybciej, sprawniej myślimy, uczymy się, koncentrujemy, mówimy, czytamy, piszemy, zapamiętujemy itd. Każdy z nas rodziców obserwuje wraz z tym jak dziecko jest coraz starsze, że zmienia się jego zachowanie w różnych sferach. Najpierw po urodzeniu z trudnościami leżąc na brzuszku unosi tylko główkę, potem podpiera się na przedramionach, siada, raczkuje, wstaje, chodzi, biega itd. Najpierw gaworzy, mówi pojedyncze słowa, potem proste zdania, opowiada wreszcie, czyta itd. Najpierw potrafi skupić uwagę na kilkanaście sekund, potem kilka minut, kilkanaście, kilkadziesiąt itd. Początkowo zauważa tylko rodziców, potem rozpoznaje obcych, zauważa dzieci, próbuje nawiązać kontakt z rówieśnikami, tworzy grupy towarzyskie itd. Można tak po kolei wyliczać różne elementy z rozwoju zachowania dziecka i zauważyć wzrastającą jego organizację. Wszystkie badania wskazują, że jednym z bardzo ważnych czynników, które to warunkują jest właśnie integracja sensoryczna.

Coraz większa precyzja mechanizmów integracji sensorycznej kształtuje się poprzez interakcję dziecka z otaczającym środowiskiem. Im więcej ma możliwości zdobywania doświadczeń ruchowych w relacji do innych wrażeń /dotykowych, wzrokowych, słuchowych/ na placu zabaw, w trakcie samodzielnej aktywności w domu itd. tym szybciej i precyzyjnie integruje wrażenia zmysłowe. To skutkuje coraz lepszym zachowaniem, przystosowaniem do wymagań płynących od rodziców, nauczycieli czy rówieśników. Co jeśli jednak te mechanizmy zawodzą, jeśli dziecko ma problemy ze sprawnością ruchową, emocjami, zachowaniem? Wówczas po przeprowadzeniu złożonych badań /przez uprawnionych do tego specjalistów/ dziecko rozpoczyna terapię integracji sensorycznej.

Terapia integracji sensorycznej jest poprawą organizacji pracy mózgu poprzez ćwiczenia w których dziecko doświadcza zróżnicowanych bodźców sensorycznych podczas ruchu. Terapia integracji sensorycznej różni się od wielu innych technik bo nie uczy dziecka specyficznych umiejętności takich jak liczenie, różnicowania jednego dźwięku od drugiego, rysowania linii między określonymi punktami, jazdy na rowerze, zapinania guzików itd. Terapia integracji sensorycznej raczej wzmocnia zdolności uczenia się mózgu. Redukuje poziom zaburzeń w pracy mózgu i pozwala na precyzyjne i szybkie uczenia się oraz rozwój dostosowany do wymagań otoczenia zachowania. Terapia integracji sensorycznej nie eliminuje wszystkich problemów związanych z uczeniem się czy zachowaniem, a eliminuje lub łagodzi tylko te, które wynikają ze stwierdzonych w procesie diagnozy zaburzeń integracji bodźców sensorycznych. Wymaga stałych intensywnych oddziaływań. Dziecko musi każdego dnia uczestniczyć w doświadczeniach sensorycznych według określonego programu. Takie codzienne oddziaływania zapewniają połączone ze sobą, wzajemnie uzupełniające się ćwiczenia domowe prowadzone przez rodziców i ćwiczenia na sali terapeutycznej.

Ćwiczenia domowe wymagają odpowiednich pomocy, a terapia odbywa się w odpowiednio do tego dostosowanej i wyposażonej w specjalistyczny sprzęt sali. Terapia integracji sensorycznej jest postrzegana przez dzieci jako wspaniała zabawa ale terapeuci znając cele ćwiczeń osiągają oczekiwane zmiany w zachowaniu dziecka. Tak więc można powiedzieć, iż terapia integracji sensorycznej jest “naukową zabawą”. 

Dziecko poszukujące wrażeń sensorycznych

Ta grupa dzieci charakteryzuje się niezwykłą tęsknotą i poszukiwaniem określonych wrażeń o dużej intensywności, głównie pochodzących z ruchu i propriocepcji /L.J.Miller 2007/. Dzieci z tym typem zaburzeń intensywnie angażują się w działania, dostarczające im bardziej intensywnych wrażeń. Poszukując silnych wrażeń często bawią się w taki sposób, który dla innych może wydawać się niebezpieczny, nieprzyjemny, zbyt impulsywny czy agresywny. Zwykle są zbyt ruchliwe, więcej skaczą, zderzają sie, przepychają czasem wąchają czy nawet liżą rzeczy lub osoby. To zwykle skutkuje dezorganizacją komunikacji społecznej. Jeśli ich potrzeby sensoryczne nie mogą być zaspokojone pojawia się u nich zachowanie impulsywne i agresywne. Zachowania poszukiwania pewnych bodźców są sposobem na poprawę odczuwania danych wrażeń np. ponieważ słabo odczuwają ruch to starają się doświadczyć go bardziej intensywnie. Czasem są sposobem na podwyższenie poziomu pobudzenia ośrodkowego układu nerwowego np. zauważono iż u pewnej grupy dzieci nadaktywnych ruchowo poziom pobudzenia układu nerwowego jest niski i ruch jest sposobem na podniesienie pobudzenia by mózg mógł właściwie procedować. W innych wypadkach mogą być próbą samoregulacji poprzez dostarczanie sobie określonych rodzajów bodźców np. poszukują wrażeń czucia głębokiego i propriocepcji co w konsekwencji może zmniejszać pobudzenie wynikające z nadwrażliwości na inne bodźce. Zachowania związane z poszukiwaniem wrażeń sensorycznych mogą współwystępować z nadwrażliwością sensoryczną  jako mechanizm poprawy procesów samoregulacji układu nerwowego.

Generalnie dzieci poszukujące wrażeń przejawiają tendencję do ciągłego przemieszczania się, zderzania, skakania. Mogą mieć niezwykłą potrzebę dotykania wszystkiego w tym również osób. Lubią słuchać głośnej muzyki, mogą fiksować się na obiektach które dostarczają intensywnych wrażeń wzrokowych. Inni intensywnie poszukują nowych silnych doświadczeń węchowych czy smakowych. Mają trudności z zahamowaniem takich zachowań które są bardziej intensywne niż u przeciętnego dziecka.

Dziecko Nadreaktywne

 

Według L.J. Miller nadreaktywność sensoryczna to zachowanie charakteryzujące się szybkością reakcji, siłą reakcji oraz dłuższym czasem trwania niż przeciętna reakcja na bodźce sensoryczne. Nadreaktywność sensoryczna może dotyczyć jednego lub wielu systemów sensorycznych. Ten typ zaburzeń przetwarzania sensorycznego dezorganizuje rozwój prawidłowych funkcjonalnych reakcji. Nadreaktywność sensoryczna została po raz pierwszy zidentyfikowana przez J.Ayres w systemie dotykowym i przedsionkowym. Dziś wiemy, że może dotyczyć każdego zmysłu /najprawdopodobniej z wyjątkiem systemu proprioceptywnego/.

Charakterystyka nadreaktywności sensorycznej zależy od cech osobowości i kontekstu zachodzącego zjawiska. Nadreaktywność ogranicza rozwój efektywnych reakcji na bodźce docierające z otoczenia. Trudności w takim efektywnym reagowaniu pojawiają się szczególnie w nowych sytuacjach i podczas przechodzenia od jednej do drugiej aktywności. Dzieci z tym typem zaburzeń mają trudności w inicjowaniu i podtrzymywania prawidłowych kontaktów z innymi osobami, a ich zachowania mogą wydawać się dla zewnętrznego obserwatora pozornie nielogiczne i niespójne. Intensywność reakcji wzrasta gdy osoba jest niespodziewanie wystawiona na nieoczekiwane bodźce. Znacznie łatwiej i mniej intensywnie reaguje gdy sama inicjuje zachowania w których wystawia się na doświadczanie tych samych bodźców. Siła reakcji jest zwykle wynikiem kumulacji bodźców podczas wielu zdarzeń w ciągu dnia. Zachowania dzieci zwykle są rozmieszczone na pewnym kontinuum i mogą przechodzić od bardziej impulsywnych do bardziej pasywnych. Reakcje emocjonalne powiązane z nadreaktywnością sensoryczną charakteryzują się drażliwością, chwiejnością emocjonalna, impulsywnością i skutkują problemami w komunikacji społecznej. Dzieci z nadreaktywnością reagują za bardzo, zbyt często lub zbyt długo na bodźce sensoryczne. Często są przytłoczeni, przeciążeni bodźcami sensorycznymi które dla innych nie są dezorganizujące i przeciążające. Są wówczas poirytowane, grymaśne, drażliwe, nadwrażliwe emocjonalnie. Czasem w takich sytuacjach zachowują się impulsywnie i agresywnie. Ponieważ bodźce które są dla nich nieprzyjemne, drażniące pochodzą ze środowiska, od innych osób to z trudnościami budują relacje społeczne, niechętnie wchodzą w relacje z innymi. Gdy są nadreaktywne dotykowo to zwykle bawią się obok grupy, ponieważ wejście w nią wiąże się z dotykiem, który je drażni i jest nieprzyjemny. Środowisko społeczne często je przytłacza. Dzieci nadreaktywne są nadmiernie ostrożne wobec tego co mają zjeść, a czasem nawet boją sie próbować nowych rzeczy. Najczęściej lubią raczej ustabilizowany, rutynowy układ dnia i stają się rozkapryszone, wpadają w zły nastrój w reakcji na niespodziewane zmiany.

Generalnie dzieci usiłują unikać określonych doświadczeń sensorycznych, które mogą być zaskakujące, nieznane, nieprzyjemne. Tak też starają się zachowywać dzieci z nadreaktywnością sensoryczną jednak ze względu na to zaburzenie ich wrażliwość może zmieniać się w ciągu dnia i z dnia na dzień ponieważ bodźce sensoryczne są kumulowane w sposób szczególny w ich układzie nerwowym. Starania ich by kontrolować reakcje na bodźce mogą być dezorganizowane, a pobudzenie może wzrastać co skutkuje zwykle nagłą intensywną reakcją na pozornie błahe bodźce. Takie zachowanie często jest niezrozumiałe dla otoczenia.

Zachowanie dziecka wobec nieprzyjemnych dla niego bodźców może zachodzić w szerokim zakresie. Od zachowań w których dziecko powodowane strachem i niepokojem stara się unikać wielu sensorycznych bodźców. Po próby jak najpełniejszego kontrolowania środowiska przejawiające się pewną zaciekłością i uporem w sytuacjach w których ktoś próbuje wystawić je na działanie pewnych bodźców. Dzieci te maja trudności w przechodzeniu od czegoś do czegoś innego i źle reagują na nieoczekiwane zmiany.

Dzieci te raczej unikają zabaw grupowych i bawią się same. Są bardziej ostrożne w eksploracji otoczenia. Często boją się próbować nowych rzeczy, nowych zabaw, nowych doświadczeń, czy nawet zawierać nowe znajomości. Lepiej funkcjonują w ustrukturalizowanym i przewidywalnym, jednorodnym środowisku. Tolerują raczej powolne, spokojne, przewidywalne zmiany. W nowych niespodziewanych sytuacjach są zwykle nieśmiałe, czasem zalęknione, niespokojne. Mogą trzymać się blisko rodzica lub być niemal przyklejone do niego. Szybko się denerwują i wybuchają. Ich zachowanie może charakteryzować się pewną kompulsywnością i swego rodzaju perfekcjonizmem w jakimś zakresie. Kiedy są nadmiernie przeciążone bodźcami mogą wydawać się w swoich reakcja podreaktywne /jakby wyłączone/ w ten sposób chroniąc się przed nadmierną dezorganizacją układu nerwowego.

Dzieci te nie są generalnie agresywne jednak mogą zachować się w taki sposób w sytuacjach gdy są przeciążone nadmiarem bodźców i są niejako sprowokowane do gwałtownej obrony przed kolejną porcją nieprzyjemnych doświadczeń sensorycznych. Uderzą, kopną lub ugryzą w reakcji na nieoczekiwaną stymulacje sensoryczną. Bywają prowokujące, czupurne, zbuntowane – prezentując zachowania przeciwne do oczekiwanych i wymaganych. Trudno je uspokoić. Dzieci nadreaktywne bywają wybredne i nie dotyczy to tylko jedzenia ale również w doborze ubrań, butów, znajomych, miejsc, sytuacji itd. Często określane są przez opiekunów, nauczycieli jako trudne wychowawczo. Najczęściej ciężko się adaptują do nowych sytuacji np. do zmiany przedszkola czy w ogóle do pójścia do przedszkola. Otoczenie może wskazywać na to iż są nietowarzyskie błędnie interpretując ich zachowania.